Lasy są naszym najcenniejszym sprzymierzeńcem w walce ze zmianami klimatycznymi, pochłaniając szkodliwe gazy cieplarniane i stabilizując globalne ekosystemy. Jednakże, Unia Europejska, będąc jednym z największych importerów produktów związanych z wylesianiem tropikalnym, nieświadomie przyczyniała się do ich niszczenia. Aby temu zaradzić, wprowadzono przełomowe Rozporządzenie dotyczące wylesiania (EUDR). To nie tylko walka o zieleń, ale także o zdrowie i życie ludzkie, co potwierdzają najnowsze badania dotyczące śmiertelności związanej z utratą drzewostanu.
Unijne działania na rzecz lasów
Kilka lat temu Unia Europejska podjęła zdecydowane kroki, uchwalając prawo mające na celu powstrzymanie globalnego wylesiania. Jego głównym celem jest zapewnienie, że na rynek UE trafiać będą wyłącznie produkty „wolne od wylesiania”, co ma uchronić konsumentów przed nieświadomym wspieraniem destrukcji natury poprzez codzienne zakupy kawy, czekolady czy mięsa.
Formalnie, EUDR to Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1115 z dnia 31 maja 2023 r., które weszło w życie 29 czerwca 2023 r.. Jego przepisy zaczną obowiązywać duże i średnie przedsiębiorstwa 30 grudnia 2025 r., a mikro i małe przedsiębiorstwa 30 czerwca 2026 r.. Rozporządzenie dotyczy szerokiej gamy towarów i produktów, w tym bydła, kakao, kawy, oleju palmowego, kauczuku, soi oraz drewna i ich pochodnych. Kluczowym wymogiem jest to, aby produkty te nie pochodziły z gruntów, które po 31 grudnia 2020 r. zostały przekształcone z lasów na użytki rolne.
Operatorzy, czyli podmioty wprowadzające produkty na rynek UE, mają obowiązek przeprowadzenia należytej staranności (Due Diligence). Obejmuje ona gromadzenie informacji o pochodzeniu produktów, ocenę ryzyka ich niezgodności z przepisami oraz podjęcie środków zmniejszających to ryzyko. Następnie muszą złożyć oświadczenie o należytej staranności (DDS) w specjalnym systemie informacyjnym Komisji Europejskiej, zawierające m.in. geolokalizację działek, na których wyprodukowano towary.
Dla krajów lub regionów sklasyfikowanych jako niskie ryzyko (np. Polska), a także dla MŚP, przewidziano uproszczone procedury, co ma zmniejszyć obciążenia administracyjne. To ważne usprawnienie, które ułatwia adaptację do nowych regulacji.
Niestety, to kluczowe prawo jest obecnie zagrożone demontażem pod pretekstem „upraszczania” i „redukcji biurokracji” dla firm. Komisja Europejska uruchomiła „Zaproszenie do zgłaszania dowodów” (Call for Evidence), prosząc firmy, organizacje i obywateli o wyrażenie opinii, czy przepisy środowiskowe UE powinny zostać osłabione. Do 10 września 2025 r. można było zgłaszać swoje opinie nt. przepisów środowiskowych UE.
Implementacja EUDR w Polsce
W Polsce koordynacją wdrożenia rozporządzenia EUDR zajmuje się Ministerstwo Klimatu i Środowiska. Zaproponowano również właściwe organy odpowiedzialne za kontrole poszczególnych towarów:
- Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych – kakao, kawa, palma olejowa, soja i produkty pochodne.
- Inspekcja Weterynaryjna – bydło i produkty
- Inspekcja Ochrony Środowiska – drewno, kauczuk i produkty
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi ściśle współpracuje z Agencją Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) nad rozwiązaniami, które mają ułatwić rolnikom generowanie i przekazywanie danych geolokalizacyjnych dotyczących działek rolnych, a także wspierać proces składania oświadczeń o należytej staranności w unijnym systemie informacyjnym. ARiMR ma pełnić rolę upoważnionego przedstawiciela w zakresie bydła i soi, składając oświadczenia w imieniu rolników, którzy wyrażą na to zgodę.
Ludzki Koszt Wylesiania: Badania nad Śmiertelnością
Konsekwencje wylesiania wykraczają daleko poza środowisko, mając bezpośredni i tragiczny wpływ na życie ludzkie. Badanie opublikowane w „Nature Climate Change” ujawnia, że wylesianie tropikalne jest powiązane ze znaczną śmiertelnością z powodu upałów.
W latach 2001–2020, lokalne ocieplenie spowodowane wylesianiem doprowadziło do około 28 000 zgonów rocznie w regionach tropikalnych. Aż 345 milionów ludzi zostało narażonych na wzrost lokalnej temperatury, średnio o 0,27°C w ciągu dnia. Wylesianie odpowiada za ponad połowę regionalnego ocieplenia na obszarach dotkniętych utratą lasów, a w Ameryce Środkowej i Południowej może to być nawet 70%.
Największe obciążenie śmiertelnością odnotowano w Azji Południowo-Wschodniej (około 15 680 dodatkowych zgonów rocznie), gdzie populacje są szczególnie wrażliwe na upały. Następne są tropikalne regiony Afryki (9 890 zgonów) i Ameryki Środkowej i Południowej (2 520 zgonów).
Upały negatywnie wpływają na zdrowie psychiczne, wydolność fizyczną i produktywność pracy, a także zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Szacuje się, że ocieplenie spowodowane wylesianiem stanowi 39% całkowitej śmiertelności związanej z upałami w regionach utraty lasów.
Problem ten jest szczególnie dotkliwy dla społeczności o niskich dochodach w tropikach, które często mieszkają w pobliżu obszarów wylesionych i mają ograniczony dostęp do zasobów i infrastruktury niezbędnych do radzenia sobie z rosnącymi temperaturami. Badanie podkreśla również, że wylesianie, oprócz upałów, przyczynia się do innych problemów zdrowotnych, takich jak zanieczyszczenie powietrza dymem z pożarów i zwiększone ryzyko malarii.
Przyszłość i Działania
Raport „Nature Climate Change” jednoznacznie wskazuje na pilną potrzebę ukierunkowanych interwencji politycznych w celu ograniczenia utraty lasów tropikalnych, a także poprawy strategii adaptacyjnych i dostępu do opieki zdrowotnej dla zagrożonych populacji. Unijne rozporządzenie EUDR jest kluczowym narzędziem w tej walce. Podkreśla ono, że ochrona lasów jest nie tylko kwestią ekologii, ale fundamentalnym elementem zdrowia publicznego i globalnej stabilności. Wzmacnianie przepisów takich jak EUDR to inwestycja w bezpieczniejszą i zdrowszą przyszłość dla wszystkich.
W kontekście tych globalnych wyzwań, unijne rozporządzenie EUDR jest tak samo istotne dla Polski, jak i dla innych krajów Europy. Chociaż problem wylesiania w samej Unii Europejskiej, w tym w Polsce, jest marginalny, to jako część wspólnoty i duży konsument globalnych produktów, Polska pośrednio przyczyniała się do degradacji lasów na świecie. Skutki zmiany klimatu, takie jak susze, ekstremalne zjawiska pogodowe i pożary lasów, odczuwamy również w Polsce. Lasy, niezależnie od ich położenia geograficznego, są naszym najlepszym sprzymierzeńcem w walce ze zmianami klimatycznymi, pochłaniając niebezpieczne gazy cieplarniane. Wzmocnienie przepisów EUDR i wspieranie globalnej ochrony lasów to zatem klucz do budowania odporności na zmiany klimatu również w naszym kraju, chroniąc nie tylko środowisko, ale także zdrowie i bezpieczeństwo Polaków.
Źródła:
https://together4forests.eu/
https://www.nature.com/articles/s41558-025-02411-0
https://www.gov.pl/web/rolnictwo/eudr–rozporzadzenie-dotyczace-wylesiania